LINGUISTS
src="img/main_menu.gif"


• 

• 

• 

• 





Xurshid Davron


Amir Temur oglining
olimi haqida rivoyat

 

 

 

 

 

 

 

src="img/menu_2.gif"
 

 
 

 

 

Qish bilan bahor jangi ayamajuz kechalaridan birida men sizlarga Amir Temur  haqidagi afsonalarning birini hikoya qilib berish uchun qolimga qalam oldim.

Bu afsonani toqiganlar unga qanday nom berganlaridan bexabarman, men uni  Amir Temur oglining olimi deb atadim. Menga uni bir dostim gapirib bergan edi, dostimning aytishicha, bu qadim afsonani u talabalar shaharchasida yashagan afgonlardan eshitgan ekan.

Afsonani hikoya qilib berishdan avval, ikki narsa haqida biroz bolsa-da, toxtalib otmoqchiman. Eng avvalo,  afsona ozi nima?, degan savolga javob izlamoqchiman. Odatimni kanda qilmagan tarzda, ozining nomukammalligi bilan  mashhur Ozbek tilining izohli lugatiga  qarayman. Mana, lugatning 1 jild 63-betidagi Afsona soziga yozilgan izoh. 1. Avloddan avlodga, ogizdan ogizga otib kelgan fantastik, bazan diniy mazmundagi hikoya, rivoyat, doston 2. Kochma: asossiz gap, yolgon-yashiq uydirma 3. Kochma: aql bovar qilmaydigan, aqlga sigmaydigan mislsiz narsa, ish.

Afsonaviy soziga oid izoh: 1. Afsona janriga mansub bolgan, fantastik. 2. Faqat afsonalarda mavjud bolgan, odatda yoq, xayoliy. 3. Kochma: Uydirma, toqima.     4. Kochma: Aql bovar qilmaydigan, aqlga sigmaydigan, misli korilmagan, mislsiz.           

Agar etibor bergan bolsangiz, bu izohlarga uydirma sozi asos qilib olingan. Aslida, shundaymikan? Bir oris shoiri Afsona bu haqiqatning siniq parchalaridir deb yozgan edi. Agar, afsona soziga izoh bering desalar, men mana shu sozni takrorlagan bolardim. Zero, har qanday xayoliy yoki toqima  afsona ham aslida sodir bolgani aniq, malum bir tarixiy shaxs hayoti bilan uzviy bogliq boladi. Bobil minorasining qurilishi, Nuh tofoni yoki Samarqanddagi Shohizinda mozori bilan bogliq afsona bolsin, ularning har birining asosida tarixiy dalil  - haqiqat yotgan boladi. Shuning uchun ham juda kop qadimiy bitiklarimiz quyidagi jumla bilan boshlangan: Bul hikoyat agarchi afsona tusida ersa-da, ul haqiqatdan yiroq emasdur.

Ingliz adibi Chesterton bitganidek, afsona har qanday dalildan ham tarixiyroqdir. Dalil yolgiz bir odam haqida soz yuritsa, yoki u  odamlar qatnashgan voqea haqida malumot bersa, afsona yuzlab va millionlab odamlar taqdiri haqida, voqeani yuzaga chiqargan odamlar haqida hikoya qiladi. Dalil bazan zamon almashishi bilan oz mohiyatini, oz rangini ozgartirishi mumkin, ammo afsona abadiy ozgarmas haqiqatdir. Tarix faqat xalq xotirasi ramzi bolmish asotirlar (afsona va rivoyatlar) yordamidagina moziy mohiyatini, demak uning yuragini kashf eta oladi. Xotirasiz inson yuragi ham quruq hujjatlar yigindisidan farq qilmaydi. Tarix vaqt haqida emas, vaqt mobaynida yashagan inson haqida hikoya qilmogi zarur. Demak, u vaqt hujjatlariga emas, inson xotirasiga suyangandagina haqiqatni ochadi. Inson xotirasi  afsonalarga hamnafas bolgandagina tirikdir. Faqat shundagina tarixiy dalil tiriladi. Afsona bilan hujjat (dalil)ning ozaro boglanishi aslida inson bilan vaqt boglanishidir. Tarix, deb yozadi Nikolay Berdyayev, tom manodagi afsonadir

Toxtalmoqchi  bolgan ikkinchi masala men sizga sozlab bermoqchi bolgan rivoyat Amir Temur hayotining qaysi toxtamida bolib otgan voqealar bilan bogliq bolishi mumkin degan savolni oydinlashtirishdir. Tarixiy bitiklarning guvohlik berishicha, Amir Temurning  tort ogli bolib, ularning ismlari: Jahongir mirzo (1356-1376), Umarshayx mirzo (1356-1394), Amironshoh (Mironshoh)  mirzo (1367-1408), Shohruh mirzo (1377-1447) bolgan. Yana shu narsa malumki, ulug Sohibqiron tiriklik paytida, u olib borgan jangu jadalda uning yolgiz bir farzandi Umarshayx mirzo 1394 yilning qishida Shom urushi paytida, Xarmatu qalasi ostonasida tor bir darada oq tegib halok  bolgani haqida tarixiy dalil bor. Tongich ogli bolmish Jahongir  mirzo oz ajali bilan 20 yoshida olamdan otgan. Amir Temur vafotidan  song uch yil otgach, 1408 yilning koklamida uning ortancha ogli Mironshoh  mirzo Qora Yusuf turkman bilan bolgan janglarning birida, Tabriz yaqinida oldirilgan.

Xosh, Amir Temur oglining olimi bilan bogliq afsona qaysi voqealar bilan bogliq bolishi mumkin. Agar uni Umarshayx mirzo olimi bilan boglaydigan bolsak, bu afsonani dalili boladigan voqealarni Shom yurishi bayonidan topolmadim.  Oylashimcha, bu afsonani afgonlar orasida mavjud bolishi bois, u Amir  Temurning Hindistonga qilgan yurishi davomida roy bergan voqealardan tugilgan bolishi kerak. Oxir-oqibatda uzoq izlanishdan song Temur tuzuklarida bu afsonaga bevosita bogliq malumotlarni topishga muvaffaq boldim. Biroq, ularni sozlab berishdan avval men Hindiston yurishi qanday boshlanganini muxtasar bolsa-da, hikoya qilmoqchiman.

     Hijriy sakkiz yuzinchi, melodiy 1398 yilning bahorida Amir Temur yangi bogi   Dilkushoda mislsiz tantanalar bilan Xizrxojaxonning qizi on ikki yashsar Tokalxonimni oz nikohiga qabul qildi. Toy ochoqlaridagi kul sovib ulgurmay, uning amri bilan Samarqand va Kesh oraligida joylashgan Taxti Qoracha davoni osha otadigan yolni tuzatish va tog etagida yana bir garoyib bir bog bunyod etish ishlari boshlandi. Sohibqironning ozi bolsa Keshga yaqin bir olangda qurultoy chaqirdi. Maqsadi azaliy orzusi: Hindiston yurishi maslahatini ortaga solish edi.

   Saltanatning muhim tadbirlari, bolajak harbiy yurishlar rejalari muhokama etiladigan qurultoy Amir Temur davlatining oliy kengashi edi. Shu bilan birga qurultoy mamlakatning  bosh tantanasi bolib, Sohibqiron qoli ostida birlashgan olkalarni boshqarish bilan band amirzodalar va boshqa davlati arkonlar uchun xuddi jang maydoni bilan baravar, hatto undan yuqori turadigan oziga xos sinov maydoni ham edi. Agar jang maydonida dilovarlik sinalsa, bu kengashda farosat va tadbirkorlik sinovdan otardi. Bu sababdan bolsa kerak, jang maydonida qorquv nimaligini bilmagan ayrim amirlar va amirzodalar qurultoy chaqirilganda sarosimaga tushib qolishar, unda qaysi bir tadbir ortada muhokama bolishini bilish uchun bor vositalarni ishga solardilar. Illo, jahongir jang maydonida qilich chopqilashdagi mohirlikni, qurultoyda esa oylab aytilgan sozni maqul korar, kim aravani quruq olib qochsa, mashvaratdan quvib chiqarishdan ham qaytmasdi. Ammo bu galgi qurultoy qay maqsadda chaqirilayotgani hech kimga sir emasdi.

      Har galgidek qurultoy kopchilik uchun qurilgan ulkan chodirda otdi. Amir Temur odatdagi rasm-rusmlar ado etilishi bilan, gapni chozib otirmay, Hindiston yurishi oldidan ogillari va amirlarning kongli, oy-fikrlarini bilish maqsadida ularni maslahatga chaqirganini aytdi. Turkiy sulolalarning azaliy tartibi va mukarram dasturi shunday edikim, katta ogalari va xeshlar hayot ekan, hech kim ulardan otib saltanat taxtiga qadam qoyolmasdi. Mana shu bobolar odatiga binoan qurultoydayam yoshi ulug shahzodalar birinchi fikr bildirish huquqiga ega edilar. Shuning uchun ham davrada Sohibqironning kenja ogli Shohruh mirzo otirgan bolsa ham, birinchi sozlash undan yosh jihatdan ulug Muhammad Sulton bilan Pirmuhammad Jahongir ixtiyorida edi. Pirmuhammad Jahongir bobosiga bir qarab oldi-da, uning  Xosh degandek sinchkov tikilid turganini korib gap boshladi:

- Hazrati Sohibqiron, Hindistonni olmoq yer yuzida otgan barcha podcholarning orzusi bolmish. Agar ani zabt etsak, aning oltinlari ila yetti iqlimni olajakmiz. Men yurishga tayyordurmen.

Tugishgan birodarining bu gapini eshitib amirzoda Muhammad Sulton ham ornidan turdi. U inisidan bir yosh ulug bolsa-da, qotmadan kelganligi sababli undan ancha yosh korinar, buni bilgan amirzoda koproq ovoziga zor berib, kattalarga xos mulohaza istagida har bir sozga alohida urgu berib gapirish lozim, deb oylardi. Amir Temur oga-ini ortasidagi bahsni maroq bilan kuzatar va bevaqt shahid bolgan ogliga korsatolmagan mehr-marhamatini ulardan ayamasdi.

- Olampanoh, - deya ulugvorlik ila soz boshladi Muhammad Sulton, - inim Pirmuhammad Jahongir aytgani rostdur. Hind mulki bagoyat boy yurt. Ammo, siz bergan saboq hamisha yodimda. Yanikim har bir ishni qilishdan avval uning amalini oylash joizdur. Kitoblardan malumdirkim, Hindiston yoli kop mashaqqatlidur. Eng avvalo, bir necha qor bosib yotgan toglaru kechib otish mushkul daryolar, undan keyin cheki yoq ormonu toqayzorlar bordur. Ikkilamchi, maqsadga yetguncha bebosh afgonlar bilan jang qilish ham zarur bolgay. Yana kitoblarda aytilmishkim, Hindistonda odamxor fillar ham juda kop bolarmish

Amir Temur inisinng mulohazalarini eshitgan Pirmuhammad Jahongir bezovtalana boshlaganini sezdi. Ammo buni bildirmay, nabirasining mulohazasi qanday taklif bilan tugashini kutdi. Qurultoy rasm-rusmi har bir sozni etibor bilan eshitish lozimligini talab qilardi. Xosh, qani, tongich nabirasi nima demoqchi ekan, shuni bilsinchi. Ammo Muhammad Sulton ham inisining ahvolini sezgan bolsa kerak, odatiga xilof ravishda shoshib sozini yakunladi:

-  Bu mulohazalarim ila Hindiston yurishiga puxta tayyorgarlik korish lozim demoqchiman. Men urushga shaymen. U sozini tugatib, inisining yonidan joy olarkan, uning yuzidagi mamnuniyatni sezib, kongli joyiga tushdi.

Shundan song sohibqironga qizidan tugilgan nabira bolmish amirzoda Sulton Husayn navbat oldi. Amir Temur qizi Ogabegim va malika  Tuman ogoning  birodari amir Muhammad ibn Musodan bolmish bu amirzoda bagoyat mard, ammo beoqibat bolib voyaga yetganini yaxshi bilsa-da, har gal qizining sozini qaytarolmay, bu badbaxt yigitning  gunohidan otib kelardi. Oz  ogillari  va ularning farzandlariga bagoyat qattiq turgan Sonibqiron bu hovliqma amirzodani jazosiz qoldirib kelayotganini  hamma bilar, ammo sababidan bexabar edilar. Nahotki, qizdan tugilgan nabira ogillardan suyukliroq bolsa? Amir Temurning bu nabirasiga loqaydligini uning  qiziga korsatgan karami bolmay, balki Sulton Husaynning  saltanat taxtiga otirishga loyiq bolmaganlar toifasiga kirishidan edi.

- Hazrat Sohibqiron, - dedi tantanavor ohangda Sulton Husayn. Agar biz Hindistonni ilgimizga  kirita olsak, tort iqlimga Turkistonu Turon, Eronu Hindga hukmron bolurmiz. Qolgon uch iqlim: Rum, Shom, Chinni  esa olmoq qiyin emasdur, albat olgaymiz.

Sulton Husayn sanab otgan iqlimlarni xuddi ozi oladigandek, allaqanday ichki kibr bilan davradagilarga koz tashlab, ornini egalladi. Bobosi vafotidan song mana shu kibr uning boshiga kop gavgolar solishidan u hali bexabar edi.

Amir Temur soz navbatini olgan kenja ogli Shohruh mirzoga diqqat bilan tikildi. Bu farzandi boshqa zuryodlariga qaraganda, kitobga och chiqdi. Unga kitob bolsa bas, qilich chopqilashni unutadi. Ammo kitobxonligidanmi, sozi,  mulohazalari pishiq, ozi ham kopni korgan qariyadek bosiq edi. Aytadiganini puxtalab olmasa, ogiz ochmasdi.

- Padari buzruk, hazrati Sohibqiron, - deya gap boshladi Shohruh mirzo shoshmasdan.  Uning hatto gapirayotgan paytidayam nimalarnidir oylayotganini sezib  Amir Temurning gashi keldi. Men ajdodlarimiz bolmish turklarning qonunlari bitilgan kitoblarda oqigan edimki, jahonda beshta shon-shavkatli podshoh bolarkan. Rivoyat qilgaylarkim, bu podshohlarning ulugligini alohida takidlab, ularning nomlarini atamay, laqablarini olib aytgonlar. Yanikim Hind podshosini roy, Rum podshosini qaysar, Chunu Mochin podshosini - fagfur, Turkiston podshosini hoqon, Eronu Turon podshosini shahonshoh ataydilar. Biz  hukm yurgizgan yurt hukmdori, yanikim shahonshoh hukmi hamisha Hindiston  mamlakatlariga joriy etilmish. Tokim Eronzaminu Turonzamin bizning ilkimizda ekan, Hindistonni ham ozimizga tobe etmogimiz joizdur

Amir Temur kenja oglining sozlarini tinglar ekan, bir zum songgi paytlarda yuragini  tunu kun bezovta qilgan valiahd tashvishiga berildi. Tort oglidan ikkisi bevaqt koz yumdi. Shohruh bunaqa, Mironshoh bolsa, oylamay ish qiladiganlar toifasidan. Mast bolib, otdan yiqilib kallasi lat yegandan buyon uning betayin qilmishlari yana oshdi. Suyukli kelini Xonzodabegim yaqinda erining zulmidan dod urib, unga bosh urib keldi. Mironshohning valiahd bolishi mamlakatni  vayron bolishi demakdir. Bunga esa aslo yol qoyib bolmaydi.  Nobakor ogilni jazolashni kongliga tuggan sohibqiron bu tadbirni Hindiston yurishidan keyinga qoldirishga majbur edi.

Amir Temur sekin Pirmuhammad Jahongirga koz qirini tashladi. Ha, bu nabirasi havas qilgulik bahodir boldi. Oziyam quyib qoygandek bobosining ozi: qaddi qomati barvasta, yelkador, boshiyam  bobosinikidek, humdek keladi. Qoshi-chi, qoshi? Ariq chetidagi ajriqdek qalin, kozlari qilich damidek tovlanadi. Fel-atvoriyam, bobosiniki, na yogiydan, na olimdan qorqadi. Yopiray, - derdi bazan kamdan-kam hayratlanadigan sohibqiron. Meni tirikligimda Alloh taolo yana qaytadan yaratdimi?! Nabirasining yolgiz bir xislati unga maqul kelmasdi. Kopchilik boshini qovushtirishni bilmaydi. Mardlik odamlar dilini maftun etsa, oqibatbardorlik, farosat yuraklarni abadiy bandi etishini hali anglamaydi.

Amir Temur ogli Shohruh mirzodan keyin oz mulohazasini aytishga biron bir amir shoshilmayotganini korib, hushyor tortdi. Sukut chozilganidan toqatsizlanib:

- Xosh, - dedi u baland ovoz bilan.

Ammo amirlar jim otiraverdilar. Sohibqiron jahli chiqsayam, ichidagini yuziga chiqarmadi. Indamay kutishni maqul kordi. Bu baxtuchopganlar uning  necha yildan buyon Hind mulkini zabt etish haqida orzu qilishidan yazshi xabardor. Nahotki, bilib ham bilmaslikka olsalar, jim otirishni maqul korsalar? U ozining  deyarli barcha yurishlarida qatnashgan, sadoqatlarini necha marta jangu jadalda namoyish etgan amirlarga bir-bir tikilar, amirlar esa unga bosh kotarib qarashga majol topolmasdilar. Oxiri u amir Shohmalikka qattiq tikilib turaverdi. Uning bu boqishini tuygan amir sekin bjshini kotarishga majbur boldi.

- Taqsirimning sozlari yoqmi? dedi sohibqiron bogiq ovoz bilan.

Amir Shohmalik ornidan turishga majbur boldi. Amir Temur unga: Otirib gapiraver deb ishora qilgach, ornini egalladi. Biroz taraddudlanib, keyin ohista arz qildi:

- Alohazrat, sizning amringiz biz uchun vojibdur, undan yuz ogirish tuzingizni unutmoqdur. Biz  bu tadbir xayolini dillarimizdan, bamisli javohir tuynuklaridan otgan ipdek shoshilmay otkardik, - u biz deganda amirlar Xoja Yusuf, Saribugo, Shayx Nuriddinlarga ishora qildi. Boringki, Hindistonni oldik ham deylik. Biroq, u mulkda turgun bolib qolsak naslimiz yoqolmagaymu, avlodlarimiz oz aslidan ayri tushmagaymu, begona yurtda tillarini unutmagaymu?..

- Taqsir, - deb ning gapini boldi Amir Temur xotirjam. Biz ul-mulkda uzoq qolishni oylaganimiz yoq. Qolaversa, shuni yodda tutingkim, dilda etiqod butun bolsa, aslo naslimiz yoqolmagay, tilimiz unutilmagay Etiqod susaysa, til emas, imon ham unutilgay

U xoturjam gapirar, ammo qoshining yigilib  turishi, kozidagi otning yanada kuchliroq tovlana boshlaganini payqagan amirlar  Sohibqiron ichida qanday kuchli tofon oynayotganini sezib turishardi.

- Kopchilikda shubha bolsa, yolga chiqmagan maqul. Shubha nafaqat aqlni, u dildagi otniyam ochiradi. Kelingiz, Tangri taologa murojaat qilaylik. Hind mulkiga yurish borasida istixora etaylik Amir Temur yonida turgan Quronni qoliga oldi. Tangri taolo neni buyursa,  shunga amal qilgaymiz.

Davradagilar osha zahot uning taklifini maqullab ovoz berdilar. Sohibqiron Quroni karimni oldidagi shira ustiga qoydi, chuqur nafas olib, biroz sukut saqladi-da, kozini yumib kitobni ochdi. U  avval ochilgan sahifadagi oyatni ichida oqidi, song baland ovozda  takrorladi:

- Ey, Rasululloh, kofirlarga va munofiqlarga qarshi jahl qilgil.

Amir Temur bir chetda turgan mavlono Faxriddin qoriga tikildi. Mavlono Sohibqiron istagini uqdi, ohista ornidan turib oyat mazmunini izohlab berdi. Amirlar mavlononing izohini eshitgach, boshlarini egib, jimib qoldilar.

- Xosh, - dedi Amir Temur.

Ammo bu gal ham amirlar oz fikrlarini aytishga shoshilmsdilsr. Buni korgan sohibqiron jahlini yashirolmadi.

- Taqsirlarim, nechun jimsiz? Yo Alloh taolo hukmi sizga hush kelmadimi?..

Men sizni saltanatim ustunlari deb bildim,  hamisha izzatingizni unutmadim. Siz esa unutdingiz Sababi nedir? Siz bilmasangiz, men yaxshi bilurman. Turgan suv sasiydi, yurgan odam yasharadi. Agar siz toliqqan bolsangiz, ilgingizda mador qolmogon bolsa, lashkarni topshiring. Necha-necha boz yigitlar bizgayam navbat yetadimu, deb kutib turgaylar. Alloh guvoh Hindistonni siz emas, shul oglonlar albat zabt etgay

Sohibqironning vajohatini korib, ayniqsa, uning  songgi sozlarini eshitgan amirlar birin-ketin orinlaridan turib avf tiladilar. Amir Temur ularning sozini xotirjam eshitib dedi:

- Siz ila ne-ne jangu jadallarda boldim. Siz menga, men esa sizga suyandim Har qancha yuragimni qon qildingiz , avf etdim. Butun boringgiz, ertagacha oylangiz

Ertasi davom  etgan qurultoy ahli bir ovozda bolajak yurish rejasini maqulladilar. Dili ravshan tortgan Amir Temur qol kotarib, zafaru fath fotihasini oqidi.

Qurultoydan yarim oy otar-otmas, Sohibqiron boshchiligidagi ulkan qoshin Qashqadaryo vohasini tark etib, Termizga yaqin yerda Jayhundan kechib, Xuroson hududiga otdi.

U butun yoz davomida Andarob degan joyda boldi. Sakkiz yuzinchi yil zulhijja oyining boshida 1398 yilning avgustida Amir Temur Panjshir daryosi yoqalab Qobulga qarab yonaldi. Shu terda unga bolajak yurishda omad tilagan Oltin Orda elchilarini qabul qildi. Elchilar bir necha muddat otib qaytishga ruxsat soragandan keyin, ularning karvonini qoriqlash uchun bir guruh askar ajratdi. U bu ishni elchilarni oylab emas, shu karvon bilan dorilmulkka qaytish lozim topilgan Saroymulkxonim bilan Shohruh mirzoning ogli, tort yashar nabirasi Muhammad Taragay xavfsizligini taminlash uchun qilgan edi.

Bundan on yetti yil avval qolga kiritilgan Xuroson mulkining bu qismi hamisha notinch bolib kelgan. Hindiston yurishini maqsad qilgan Sohibqiron shu sababdan ham qoshin ortini mustahkamlash niyatida Kobulni  tark etib, Sulaymon toglari yaqinida yashagan afgon qabilalari  va isyonkor qora kiyimlilar siyohposhlar nomi bilan mashhur isyonchilarni tavbasiga tayantirish, ozining konglini tinchlantirish bilan mashgul boldi. Qolaversa, bu tadbir Hind sultonini chalgitishning yoli ham edi. Goyo ozini Hindistonni zabt etish  uchun emas, mana shu bebosh qabilalarni itoatga keltirish uchun  kelgan  qilib korsatmoqchi boldi.

U vaqt yetishi bilan ottiz ming askarga rahbar bolmish amirzoda Pirmuhammad Jahongirga Sulaymon togini oshib, Sind daryosini toxtamay kechib otib Molton viloyatiga, amirzoda Muhammad Sulton bilan amirzoda Rustam boshchiligidagi ottiz minglik qoshinga esa Sind daryosi yoqalab Kashmir togi etagidagi yoldan yurib Lohur viloyatiga bosqin qilishga farmon berdi. Ozi bolsa qoshinning asosiy qismi gul bilan Badaxshon tomonga yonaldi va tog oshib Hindiston sarhadlariga bostirib kirdi.  Hindiston yurishi haqida boshqa bir hikoyamizda batafsil toxtalish niyatimiz borligi sabab, biz asosiy maqsadimiz sizga sozlab bermoqchi afsonani keltirib chiqargan voqealarga otishni maqul kordik.

Amir Temur, yuqorida aytganimizdek, qoshin ortini mustahkamlash maqsadida afgon qabilalari tomonidan vayron etilgan bir qator qalalarni qayta tiklatgan va ularda oz odamlarini qoldirgan edi. Mana shu qalalarning biri Irob qalasi edi. Pirmuhammad Jahongir Moltonga yurishi oldidan oziga sodiqlik  sozini aytgan Lashkarshoh afgonni mana shu qalaning kutvoli qilib tayinlagandi. Amir Temur qoshini Hindistonga qarab yolga chiqishidan foydalangan karkas deb atalgan  afgon qabilasining  boshligi Muso afgon kelib qalani qolga kiritdi va kutvol Lashkarshoh afgonni qatl etdi. Oldirilgan ogasining qasosini tilagan Malik Muhammad Sohibqiron huzuriga bosh urib bordi.  Amir Temur uzoqni kozlab ish tutdi:  goyo bechora inining otinchiga quloq solmagan bolib, uni qamab qoyishni buyurdi. Song Muso afgonga huzuriga kelishni talab qilib yorliq yubordi. Muso afgon kelgan chopardan qon ochi talab qilib borgan Malik Muhammad qamoqqa tushganini eshitib , xotirjam tortdi. Ammo Amir Temur qoshini qalaga qarab kelayotganidan  voqif bolgach, unga peshvoz chiqib, qalani peshkash qilishni maqul deb topdi. Ammo u oz askarlaridan biriga Amir Temur qalaga kirishi bilan oq uzib, uni halok etishni buyurgan edi. Ammo pastkash niyatiga etmadi. Uzilgan oq xato ketdi. Muso afgon qilmishiga yarasha jazolandi, u qatl etildi.

Aynan mana shu voqea yillar otib afsonaga  asos bolganiga shak-shubha yoq. Lashkarshoh afgondan avval qalada Pirmuhammad Jahongir turgani uchnmi, afsonada Amir Temur oglining olimi haqida gikoya qiladi. Nabiraning ogilga aylanishi esa faqat afsonalarda emas, hatto tarixiy kitoblarda uchrab turadigan holdir. Qolaversa, Pirmuhammad Jahongir Amir Temurning kenja ogli Shohruh bilan deyarli tengqur edi. Endi navbat afsonaga..

Dunyoning tort tarafiga koz tikkan Sohibqiron Amir Temur qoshini jangari afgon qabilalari bilan bolgan ogir jangu jadaldan song daryo yoqasida qoqqayub turgan ulkan qoya ustidagi qalani qolga kiritdi.  Qala juda kichik, ammo baland devor bilan oralgani uchun goyatda kuchli istehkom edi. Shuning uchun ham qalaning qolga kirishi qiyin boldi. Aniqrogi qiyin bolishi mumkin edi.  Ammo kutilmaganda qala xiyonat tufayli uning qoliga juda oson otdi. Xiyonat qala jiybaxona boshligi tomonidan boldi. U dastlab maktub qatib boglangan yoy oqini Sohibqiron askarlari tomon uchurib, tun yarimdan ogganda magrib tomondagi darvozani ochajagini xabar qildi. Munshiy xatni unga oqib berar ekan,  hukmdor hali aftini kormagan jiybaxonachidan qattiq nafratlandi. Kornamak, - deb oyladi u munshiy xirgohdan chiqib ketgach. U uzoq oyladi.  Hurmdorlari bergan tuz haqini unutib, vafodorlik va sadoqatni bir chekkaga yigishtirib, uning oldiga ne-ne odamlar bosh urib kelmagan. Lekin u har safar bu xoinlarni lanatlagan. Tuz haqi va vafodorlikni unutib, xizmat vaqtida oz sohibidan yuz ogirib uning qoshiga kelgan  har bir yuzsizni oziga va saltanatiga eng yomon dushman deb bilgan.

Zero, ular oz sohibiga vafodorlik qilmagach, unga qilarmidi?

Ammo Sohibqiron xiyonatdan foydalanishdan yuz ogirmas, undan ustalik bilan foydalanardi. Axir, qay bir sarkarda oz jangchilarining bekordan-bekor  qurbon bolishidan saqlaydigan yoldan foydalanishni istamaydi. Xiyonat inson yuragini qurt kabi kemirgan fasoddan, mamlakatda loqaydlik tufayli yuzaga chiqqan parokandalikdan, xullas, ham ustki tanazzuldan tugilishini u yaxshi bilardi. Shu sababdan ham har lahza har bir sipohiy, har bir qoshin boshligi, har bir amir boshi ustida uning qahri aylanib turishi zarurligini unutmas, ularni umid va qorquv ortasida tutishni lozim korardi.

Agar jiybaxonachi xiyonatga yuz tutgan ekan, undan foydalanmogi savob, illo uni bu harom yoldan qaytarishning iloji yoq. Iloji olim.

Qala tongga yaqin garbiy darvozaning kutilmaganda ochilishi tufayli uning qoliga otgach, qarorini farmonga aylantirib, qala qutvoli bilan jiybaxona boshligini olimga buyurdi.

Bir-ikki kun lashkarga dam berib bolgach, sohibqiron qalada ogli boshliq qoshinni qoldirib, boshqa shaharlaru qalalarni zabt etish qasdida shitob bilan otlanib, yolga tushdi.

Yolga tushgan qoshindagi askarlarning son-sanogi yoq edi. Ularning otlari ming farsangdan ortiq yol bossayam hali toliqmagan va shamoldek uchqur, qilichlari olmosday otkir, yuraklarbga qorquv tushmagan edi. Qoshin shunday shiddat bilan borardiki, go yo saraton mahali qamishzorga tushgan otdek toxtovsiz edilar.  Boshlaridagi simobiy dubulgalar kun tigida yalt-yult tovlanar ekan, osha zamonda yashagan muarrix tariflagandek, qoshin kejim, zirh va javshanlar kopligidan temir togi kabi edi, goyo temir togi erib ketib, daryo bolib oqub borar, bu qoim yuz ming koinotni yutib yuboradigan ulkan nahangdek jilvagar edi.

Bu qoshin otgan yollar changi hafta otmasdan toxtamas, bu temir oqim toxtab hordiq olgan yam-yashil olanglarda qayta  ot unmas. Ot unishi uchun yomgir asrlar davomida otlar tuyogidan ezilib olgan tuproqni yumshatishi, quyosh yuz yillar mobaynida bu taqir maydonlarga oz mehrini tinmay sochmogi kerak edi.  Olis toglar qoyalari ustida poda otlatib yurgan afgon choponlari biyobon ortasida tosatdan paydo bolgan simobrang daryoni korib, Alloh taoloning irodasidan hayratlanib, tasannolar aytishardi.

Mana  shu ulkan qoshin toxtab Sind daryosi sohilida hordiq olayotgan paytda Amir Temurga kuni-kecha zabt etilgan qaladan chopar kelganini aytdilar. Kirsin! dedi Sohibqiron daryodan urilgan salqin shabadadan ohista tebranib turgan xirgoh pardalariga tikilganicha. Amir Temur yugurib ichkariga kirgan choparni tanidi. U shahzoda ogli xizmatida yurgan uyoglonlarning biri edi. Uyoglon kira solib, tizza chokib  va boshini egib, siniq ovozbilan sozladi:

- Onhazrat, shum xabar keltirganim uchun boshimni oling.

Uning bu sozini eshitgan Amir Temurning bir moyi ham qimirlamadi. U huzuriga kirgan sonsiz choparlardan bu sozni necha marta eshitgan, sanasa, sanoqdan adashmogi mumkin. Kopincha bu soz bilan boshlangan xabarlar uning qulogiga yetishga ham arzimas bir gap bolib chiqar, Sohibqiron odamlarning vahimaga ochligidan hayron qolardi. Birdan oyiga: Nahotki, oglimga bir gap bolgan bolsa? degan gap keldi-da, sergak tortdi.

- Sening joning Allohniki, oldin soyla, agar Alloh oldida javobgar bolsang, boshing shaksiz kesilgay. Agar menga nisbatan aybli bolsang, hukmni mashoyixlar ayturlar

- Avval bir qoshiq qonimdan keching, onhazrat, - dedi uy oglon sapchadek kichik boshini kotarmay.

Amir Temurning gazabi qaynadi. Nima balo, bu sakbachcha, mening irodamni sinamoqchimi?

Birdan daryodan esgan shabda yuziga urildi-yu, Allohning bu nematidan yana kongligi xotirjamkik chokdi.

- Kechdim, gapir, - dedi horgin tovush bilan Sohibqiron.

Chopar ortiq paysalasa, aytadigan gapi ozi bilan rixlatga ketishini angladi-yu, boshini sal kotardi. Shunda ham hukmdorning yuziga qarashga jurat qilolmay, gap boshladi:

- Ulug Sohibqiron, siz qalani tark etgandan song lanati yogiylar nogahon uni qamal ayladilar. Necha kun jang boldi. Ammo kuchimiz ozlik, zahiramiz nosozlik qilib maglub boldik. Yogiylar qalaga biz bilmagam yashirin yer osti yoldan kirib oldi. Qalaning qoldan ketmogi ayon bolgach, bemonand shahzoda meni sizning huzuringizga jonatdi. Necha olimdan qolib, ming gavgo bilan qaladan chiqishga muvaffaq boldim.

- Oglimga nima boldi, u tirikmi? deb sekin soradi Amir Temur. Uning ovozidagi sovuqdan choparning etlari jimirlab ketdi. Songra zorga ovoz chiqardi:

- Bilmayman, Sohibqiron, bilmayman uning jaglari titrardi, - Men qaladan chiqish say-harakatini qilayotganimda, jang jiybaxona oldida borayotgan, oglingiz jangning ortasida edi.

Amir Temurning ichiga ot tushgandek boldi. Sekin atrofida turgan ichkarilaru nombardorlarga razm soldi. Biror bir koz ochiqdan-ochiq unga tikilib turganini kormadi. Ammo, hammaning yuzida tashvish alomati zohir edi. U bir dam oyga botib turdi-da, sekin pichirladi:

- Hozirning ozidayoq qoshin yolga otlansin. Yogiylar munosib jazolonsunlar. Oglim tirikmi, olikmi topilsin.

Nazarida farmonini qoshinga yetkazishga javobgar tovachi sust harakat qilayotgandek tuyuldi. Bir harakat bilan ornidan irgib turdi-yu, gazab bilan baqirdi:

- Bogozmisan, onagar. Agar yana shunday paysallasang qorningni yorib, qoningni oqizganim bolsin.

Pak-pakana, qorindor tovachi xirgohdan oqday otilib chiqdi. Xudo bir asradi, xudo bir asradi! degan oy chopib borayotgan tovachining miyasini kemirardi.

Dam otmay temir tog erib, ulkan oqinga aylandi va kechagina otilgan, hali chang-tozoni bosilmagan yollardan ilondek buralib oqa boshladi.  Endi bu qoshinning shiddati  yana ham jadal , navkarlar dilida qasos oti yonar, otlar qamchi zarbidan alamzada yortib borar edilar. Temir oqim bir necha kundan song dushman qoliga otgan qalani uch tomondan orab oldi. Tortinchi tomonda esa yuksak qorli toglardan tushib hali qolga orgatilmagan beasov toydek hapriqib, guvillab ulkan daryo oqib turardi. Agar osha toglar tomonda poda otlatib yurgan osha   afgon choponi hozir qala tomonga koz tashlay olganida edi, ulkan biyobon qarida tugilgan nomalum simobrang daryo ulkan qoyaga qalaga urilib ikkiga bolinib asrlar davomida oqib turgan ozlariga tanish daryoga qoshilayotganiga kozlari tushardi.Agar ular ertasi ham osha tomonga qaraganlarida edi, kechagi birdan paydo bolgan simobrang daryo yoqligini , ulkan qoya atrofida esa ulkan qol paydo bolib qolganini korgan bolardilar. Bu kol kechasi olov komiga aylanib, undan taralgan yogdu yuksak toglarning qorli choqqilariga urilib, ularni nimqizil rangga boyaldi. Bu qaladan yiroq-yiroqlardagi qishloqlarda va chaharlar aholisi olislardan kelayotgan yer zirillashiga vahima bilan quloq solishar, allaqanday nomalum, shu sababdan qorqinchli halokatlardan darak beruvchi garoyib manzaraga yuksak tog choqqilarining  qori alvon rangga boyalib tovlanishini korib dahshatga tushardilar.

Eng qorqinchlisi, nomalumlik edi. Nomalumlik ularni ozlari asrlar davomida yashagan maskanlarini, molu mulklarini tashlab garq pishib yotgan tutlar hidi anqib turgan chorboglar oralab otgan yollar orqali bu vahimadan bexabar va aldamchi farogat ogushida uxlayotgan olkalarga ketishga, bu nomalumlikdan yosh kelinchaklarning koksida suti qurib, hali kindik yarasi bitmagan chaqaloqlar yigisi otalarni yarim kechalari turib olisda tobora qizilashib tovlanayotgan toglarga notinchlik bilan uzoq boqishga majbur qilardi. Yer zirillashi toxtagani bilan ularning yuragidagi zirillash battar avj olardi. Ular osha tuni bilan nimqizil rangda tovlangan toglar tomondan biror bir xabar kelarmikan deya ilonizli yollarga intiq boqib kutishar; ammo nomoz paytidagi kentlar kochasidek bu qadimiy yollarda biror kishining qorasi korinmasdi. Nomalumlik tomonga qarab borib, u yoqdan biror gap olib kelishga hech kim jurat qilolmasdi. Undan kora ular keng dashtda dushman lashkari bilan yuzma-yuz turib jang qilishga rozi edilar. Ammo dushman osha nomalum tomonda edi.

Osha nomalumlik tarafda, kechalari nimqizil rangda tovlangan toglar tomondan oqib tushgan daryo yoqasidagi qalani Amir Temur qoshini iskanjaga olgan edi. Sohibqiron qalaning sharqiy darvozasi roparasida sarkob tiklashni buyurdi. U qalaga taslim bolishni talab qilib nishon jonatmadi. U sarkob tiklanishini va sharq tomondan oqib kelayotgan temir oqimni mana shu sarkob poyida yigilishini ham kutib otirmadi. Ortada beomon jang boshlandi. Amir Temur ham xudoning  bir bandasi kabi, olisdagi qishloqlarda yashagan fuqarolarga oxshab nomalumlikdan qorqardi. Ammo u nomalumlik qarshisida qol qovushtirib otirishni  yoqtirmasdi. U har qanday jumboq yechilgandan keyingina yuragida farogat topajagini yaxshi bilar; bu jumboq, bu nomalumlik farzandning qismati uni qiynagan sayin, u mana shu nomalumlikni  yoq etuvchi quroli qoshinlarini jangga soldi. Kozlarida ham qasos olovi, ham ogil tashvishi baravar aks etgan Amir Temur tundayam askarlariga dam bermadi. Har yer-har yerda yoqib qoyilgan gulxanlar yorugida qalaning tort darvozasi yonida beomon jang davom etdi.  Yugan-suvloqlarini chaynab, ogzi kopiklangan bezovta otlarning  qorqinchli kishnashi, kuragiga botgan yoy oqi ogrishidan dunyoni buzib baqirayotgan jangchilar , palaxmonlar otgan toshlar gursillab devorlarga, darvozalarga urilishidan taralgan  bogiq tovushlar, guruh-guruh jangchilar goh oldinga, goh orqaga chopganlarida zilzila paytidagidek yerning silkinishlari orasida allaqachonlar tiklangan sarkob ustidagi xirgoh yonida turgan Sohibqironning: Bosing! Bosing! degan hayqirigi!..

Jang avjiga chiqqan yarim tunda tinim bilmay yol bosib, kela solib jang boshlagan hukmdor kozining bir zumgagina yumilganini bilmay qoldi. Shu bir zum ichida u tuch kordi.

Osmonu falakdan quyulgan kumish shula ogushida bir ayol belanchak tebretardi. Belanchak iplari qayerga osilgani bilinmasdi. U ayolni tanidi u Tegina Mohbegim, onasi edi. Ammo beshikda ogli yotardi Ota dedi ogli jilmayib, - Ota Birdan oglining tovushini eshitdi. Onajon!

U birdan uygonib ketdi-yu, sarkob poyida yotgan yarador jangchilardan birining bogzidan chiqqan olim oldi nolasi uni uygotib yuborganini bilmadi. Oglim! shivirladi birdan dili yonib ozidan-ozi. Sohibqiron kozidan sixib chiqqan bir tomchi yoshda gulxan yorugi aks etgandek boldi. U osha zahoti kozlarini yengi bilan artib,  hech kim sezmadimi, degandek atrofiga nazar tashladi. Hammaning xayoli jang maydonida edi. Faqat uning hamma yurishlarida qatnashgan qari munajjim osmonga bezovta tikilardi.  Qariya Sohibqironning oziga tikilganini sezib, ogirildi. Amir Temur munajjimni yoniga chorlab, bezovtaligi sababini surishtirmoqchi boldi. Ammo xayoli bolindi. Askarlari sarkob qarshisidagi darvozaga ot qoygan edilar. Qoramoy sepilgan ulkan naqshkor darvoza otga mahtal turgandek lovillab yona boshlagandi. Olov pastdan tepaga jadal orlab, darvoza ustunlariga urilib ularni qorartirardi.

Ammo tosatdan havo buzilib, kuchli shamol qozgaldi, bir-ikki tonchi tomgandek boldi. Shuni ozi kifoya boldi-yu, gulxanlar ochdi, yonayotgan darvoza ham omon qoldi. Biroq, bu jang shiddatini susaytirmadi, muhosara kuchaygandan kuchayar, har ikki tomon bir-birini ayashni xayoliga ham keltirmasdi.

Jang avjiga chiqqan sayin Amir Temurning gazabi kuchayar, atrofida turgan nombardorlar sohibi taxtning qahrini korib, nafaslarini ichlariga yutgan holda sukut saqlashardi.  Faqat qala tarafdan kelayotgan  suron bu sukutni eshitishga yol qoymasdi. Temir oqim qala devorlariga boron paytida quturgan  dengiz tolqinlaridek borib urilar sada ketidan hazora, hazora ketidan qoshin kelardi. Manjaniqlaru arradalar qala devorlarini buzish uchun tinmay ishlar, chomoqlaru xarbalarning bir-biriga urilgandagi jaranglar toxtamasdi.

Tong yaqinlashib, atrof yorisha boshlagan gira-shiralikda Amir Temur amri bilan yasovulboshi qodirandozlarni ishga soldi, ularning yoydan bexato oq uzishlari tufayli shahrband ustidagilar tutdek tokildilar.

Oxiri sabri tugagan Sohibqiron xirgoh ayvonidagi ornini tark etib, bu holdan vahima tushgan qurchilar orovida pastga qalaga yaqinroq borishga, bu bilan askarlari ruhini kotarishga qaror qildi. U shiddat bilan sarkobdan tushib borarkan. Zaxira ortilgan aravalarning birining yonida ochib qolgan, ammo daryo tomondan esayotgan salqin shamoldan qip-qizarib tovlangan gulxan choglariga qollarini toblab, isinib turgan bir cholga kozi tushdi. U cholni sezmay otishi mumkin edi. Ammo shuncha shovqin-suron orasida cholning mingirlab kuylagan qoshigi noxosdan uning diqqatini tortdi: 

Voy, oglima, voy oglim,

Yigitlarning nobudi.

Kotarilmay qoldi-ya,

Ogilginam tobuti.

 

Moymananing yigiti,

Oyogida bor-buti.

Qoldan qolga otmadi

Ogilginam tobuti.

Qora yerda yotarsan,

Kimsa bilmas aslingni,

Dostlaringni xor etding,

Kim oladi qasdingni.

 

Voy, oglima, voy, oglim,

Yigitlarning nobudi.

Qoldan-qolga otmadi

Ogilginam tobuti 

Amir Temur cholni tanidi. U qalani dastlabki qolga olganda, oz sohibi, oz safdoshlariga xiyonat qilganligi tufayli olimga buyurilgan qala jiybaxonasi boshligi bolmish yigitning otasi edi.

Oshandayam jang juda dahshatli bolgan bolsa-da, bugungichalik bolmagandi. Unda muxoliflar ozaro ilk marta toqnashayotganlari uchun hali bir-birlaridan  qorqishmas, dillarda faqat: Kimning qoli baland kelarkan? degan hadik bor edi, xolos.Ammo qilichlar bir-biriga urilgan ilk dafadayoq bu hadik ortadan yoqolib, yning ornini yogiyga nisbatan gazab va nafrat egallagan edi. Tongga yaqin boshlangan jang kechgacha davom etdi va ertasi kuni quyosh endi qizarib chiqa boshlagan mahalda chol ogli jiybaxona boshligi xiyonati tufayli Turon hukmdorining galabasi bilan tugadi. Ammo galaba unga tatimadi. Yuborilgan nishonidagi talabiga boysunish orniga qarshilik korsatgan qala kutvoli bilan unga qala darvozasini ochib bergan jiybaxona boshligini qatl ettirdi. Yengilgan qoshin askarlarini esa qatl maydoniga olib kelib, oz boshliqlarining sharmandali olimini korishga majbur etdi. Qatldan song bu askarlarni ozod qilib qoyib yubordi.

Qatl boshlanishi oldidan asir askarlar turgan tomondan dod-faryod eshitildi. Amir Temur sukutni buzgan bu yoqinsiz baqir-chaqirni eshitib, Nima gap? degandek qurchilar boshligiga oqraydi. Hukmdorning  noroziligini payqagan qurchilar boshligi, devdek kelbatiga yarashmagan chaqqonlik bilan pastga otildi. Uning shunday ogir gavdasi bilan chaqqon harakati ortasida bogliqlik topolmagan hukmdor shovqin chiqqan tomonga tikildi. U maglub yogiy askarlari ichidan qurchilar sudrab olib chiqqan cholni kordi. Chol ikki qolini ombirdek qisib, maydon chetiga sudragan qurchiarga dastlab qarshilik korsatishga urindi-yu, ammo dam otmay, nafasi ochib, qol-oyogi majolsiz shalvirab tushdi.

U kim? - deb soradi Amir Temur qurchilar boshligi qaytib, oz ornini egallagach.  Jiybaxona boshligining otasi ekan, - dedi qurchiboshi. Sohibqiron birinchi marta kunda oldida qoli bogliq turgan, qalani xiyonat tufayli unga olib bergan jiybaxona boshligiga tikildi. U ogli tengi yigit edi.

 Xuddi osha lahza tovachining ishorasi bilan qatl boshlanganidan xabar berib nogoralarning gumbir-gumbiri boshlandi. Maydon ortasidagi kunda qoyilgan supada qoqqayib turgan jallod qiblaga qarab tilovat ogirdi. Botayotgan quyoshda uning yuzi qip-qizil tusda tovlanardi. Tilovatni tugatgan jallod ornidan turdi va kundaga birinchi bolib kutvol boshini qoydi. Ammo kutvol boshini kundadan olib, yana qad tiklashga urindi. Mushtumining zarbi bilan buqani oldirishga qodir zabardast jallod bir siltash bilan yana uning gavdasini bukib boshini kundaga qoydi, so ng yuksakdagi xigoh peshayvonidagi taxtda ichkilaru nombardorlar qurshovida turgan hukmdorga tikildi. Aniqrogi, tikilgandek boldi, zero jallod boshini kotardi-yu, oz sohibiga tik boqishga jurat qilolmadi. Uning qolidagi oybolta ham qonga boyalmagan, ammo gurub shulasi tushib qip-qizarib tovlanardi.

Endi buyogi faqat Sohibqironning irodasiga, uning gazabi  yoki rahm-shafqatiga bogliq edi. Ammo dunyoning tort tarafining zir-zir titratgan, Garbu Sharq hukmdorlariga ozining marhamatini ayamay, ularni farzandi qatoriga qoyib, ogillarim deb murojaat qilishga konikkan jahongir bu lahza nimalar haqida oylayotganini hech kim bilmasdi.

Kutvol ham, jiybaxona boshligi ham ogli tengi yigitlar edi. Ammo kutvol mardonalik bilan qalani saqlashga uringan bolsa, jiybaxona boshligi xiyonat bilan uni muxolifga ochib bergani ular ortasida bir ulug jar hosil qilganini oylagan Sohibqiron dunyoning galati ishlarini anglashga urinarrdi. Mana, deyarli tengdosh yigitlar. Balki ular bir kochada oynab ulgayishgan joralardir, balki qilich chopqilashni birga mashq qilishgan saboqdoshlardir. Ammo ular hozir bir-biriga dushman. Kutvol ozini magrur tutar, ozini dushmanga sotgan jiybaxonachiiga qayrilib ham qaramasdi. Jiybaxonachi bolsa, allaqachonlar tiriklik nishonasini bildirmay munkayib yotardi. Oz qilmishini anglab pushaymon bolganidan ajalni allaqachonlar boyniga olganidanmi yoki oz xiyonati bois marhamat kutib, uning ornida olim topayotgani tufayli qorquvdanmi uning devor rangiga kirgan basharasi manosiz, unda na gazab, na iltijo namoyon edi.

Hukmdor olim oldida ham ozini xorlashlariga qarshilik korsatayotgan kutvolga qarab, ikkilangandek boldi. Keyin birdan sergak tortib, ogliga koz qirini tashladi. U oglining chehrasida ham ikkilanish alomatini sezdi-yu, qarori qatiylashdi. Ikkilanish, bu bolajak maglubiyatdir - deb oyladi Amir Temur. Agar u hozir ikkilanganini ogliga bildirib qoysa, ogli saltanat va harbning har bir ishida ikkilanishi mumkin. Bunga esa yol qoyib bolmasdi. Unda saltanatda orom, dushmanlarda qorquv, dostlarda sadoqat, oglida sobitlik qolmaydi. Illo, podshoh bir tadbir qilishni oldindan qasd qildimi, har qanday sharoit va vaziyatga qaramay, osha ishda qattiq turmogi, to bitirmaguncha undan qol tortmagani maqul. Agar bugun u ikkilansa ertaga ogli ham ikkilanadi, sobitligi sinadi, oqibatda mamlakat bolinadi. Ikkilangan hukmdor baribir oxir-oqibat adashadi, song ularga yaqin turganlar ham adashadilar.

U bir paytlar,endi saltanat izmi ilgiga otgan kunlarda piri yollagan maktubdagi muborak sozlarni esladi: Mamlakat kufr bilan turishi mumkin, lekin zulm bor yerda turolmaydi. Xosh, undan shafqat tilash orniga olimni indamay kutayotgan kutvolni oldirish zulmmi, zulm emasmi?! Zulm! - deb oziga javob berdi Sohibqiron. Ammo yana shu narsa malumki, kutvol yosh bolishiga qaramay, zulm yoliga otgan. Sohibqiron qon tokilishiga yol qoymaslik niyatida oz nishonini yuborib taslim bolishni taklif qilganida, bu talabga rizolik bildirish haqida maslahat solgan ikki-uch yuzboshini mashvaratning ozidayoq chopib tashlagan. Lanati jiybaxonachi, allaqachonlar konglida xiyonat fitnasini boshlagan jiybaxona boshligi ham osha yuzboshilarga qilich peshlagan. Nodon kutvol xavf-xatarni unga oqilona maslahat bergan yuzboshilardan emas, mana shu yonida turib qilich peshlagan jiybaxonachidan kutish kerakligini bilmagan. Oqibatda ortada jang sodir boldi, necha yuz askar bekordan-bekor qurbon boldi. Bu zulmmi, zulm emasmi?! Zulm! - deb hukm chiqardi buyuk jahongir. Qolaversa, yomonlikka yaxshilik bilan javob qaytarish mumkinmi? U holda yaxshilikka nima bilan javob qaytarish  lozim. Yoq,  yomonlikka adolat, yaxshilikka yaxshilik bilan javob qaytarmoq kerakdir. Aksincha bolsa, xatodir.

Amir Temur yana ogliga koz qirini tashladi. Uning yuzida hamon ikkilanish alomati zohirligini sezdi va ogli unga qayrilib bir nima deyishga hozirlanganini payqashi bilan kozini olib qochdi. Yoq, ogli hozir nima demoqchiligini u eshitmasligi kerak. Zero, hozircha bu ikki iqlimni ichiga olgan cheksiz hududda va shu hududning markaziga aylangan yerda u otirgan makonda har bir narsa, har bir kimsaning taqdiri yolgiz uning irodasiga, uning qaroriga bogliq. Shunday ekan, kecha yolgiz ozi  bilgan qaror, uni boshqalarning qulogi eshitmagan bolsa-da, bugun amalga oshmogi shart.

Sohibqiron yuzida bir daqiqa paydo bolib, osha lahza ochgan manoni uqqan tovachi jallodga Boshla! degandek qol siltadi. Osha lahza jallodning qizil damli oyboltasi kutvol boshi ustida yalt etdi-yu, kesilgan bosh kundadan supaga, supadan pastga dumalab ketdi. Navbat jiybaxona boshligiga yetdi. Yana jallod oyboltasini yerga tirab, bosh egib izn kutdi. Tovachi hukmdor yuziga tikildi. Ammo Amir Temur yuzida hukm manosini kormay, vujudi diqqatga aylandi.

Navbat jiybaxona boshligiga yetdi-yu, jahongir dastlab kutvolni boshidan judo etganiga okindi. Avval battol xoinni oldirish kerak edi. Illo, ozini yogiyga sotgan xiyonatkorning olimini  kutvol korishi kerak edi. Jahongirning birdan gazabi kopchib, tovachiga oqraydi. Gap nimadaligini anglolmagan bechora tovachining tizzalari boshashib, rang-royi kopikdek oqarib ketdi. Ha, kutvol bu lanatining olimini korishi shart edi Shart edi Nega avval shu narsani oylamadi.  Bu kahza oz ona yurti hifzida turgan qalani unga olib bergan jiybaxona boshligi uning nazarida lunyodagi eng past, eng manfur kimsa edi.

Olimini kutib yuztuban yotgan jiybaxonachining tanasiga jon kirgandek boldi. Kutvolning oliminidan song tamom bolgan xoin hukmdor oyga botgan vaqtni paysallash, deb Sohibqiron uni faqat qorqitish uchun kunda yoniga olib keltirganligiga, aslida qilgan ishi uchun albatta marhamat topajagiga ishona boshlagandi. U zorga kozlarini ochib hukmdorga boqdi. Majol topib undan imdod tilamoqchi boldi,  ammo muzlab qolgan lablarini qanchalik ochishga urinmasin, ocholmadi, faqat qaqragan, qonga tolgan bogzidan nolaga ozshash bir tovuch chiqdi. Keyin hukmdorning oziga qahr bilan nafratomuz qarab turganini arang ilgadi-yu, murda nuqsi urgan basharasini yana yerga bosdi.

Amir Temur gazab bilan tovachiga baqirdi:

- Mochagar, nimani kutyapsan, boshlamaysanmi?

Tovachining ishorasi bilan jallod bir siltash bilan jiybaxona boshligining  majolsiz gavdasini yerdan kotardi-da, ikki bukdi va boshini  kunda ustiga qoydi.  Osha zahoti mahkumning  ogzidan kopik oqib tusha boshladi. Jiybaxona boshligining boshi ham kundadan pastga dumalashi bilan hammaning qulogi konikib qolgan ogir va qorqinchli sukunat ogushida  maydon chetida bogliq turgan otlar yonida chalqancha yotgan cholning yuragidan otilib chiqqan mungli faryod yangradi. Ammo bu faryod egasiga hech kim jurat etib qaray olmadi. Yolgiz Amir Temur ornidan turib, qatl maydonini tark etayotgan odamlar osha cholga uzoq tikildi. Zulm! - deb oyladi yana u. Shu oy ongida yalt etgan zahotiyoq, shart orqasiga ogirildi. Oshandan buyon cholni uchratmagan edi

Sonib borayotgan gulxan choglarini qolidagi shox bilan titayotgan cholga koz tashlab, bir lahzagina toxtab qolgan sohibqiron qadamini tezlashtirdi. Ortidan cholning qoshigi yetib kelardi: 

Voy, oglima, voy oglim,

Yigitlarning nobudi.

Qoldan qolga otmadi

Ogilginam tobuti 

Chol esdan oggan! - deb oyladi Amir Temur, ammo  oldida durbosh kotarib borayotgan qurchi Voh - deya yuztuban yiqilganini  kordi-yu, osha zahoti cholni unutdi. Qala tomondan uchib kelgan toqmor uchi qurchining koksini techib, kuragidan chiqib turardi. Jahongirning xavfsizligi uchun javobgar ichkilar tezda uni turalar bikan tosib olishdi.

Tuni bilan davom etgan jang tong yorishgach, battar avj oldi. Kechasi qozgalgan shamol va bir-ikki tomchilab otgan yomgir tinib, osmon shundayam yarqirar ediki, bamisoli artilgan shishadek begubor edi.  Osmonda bir hovuch bulut gam korinmasdi. Yoz quyoshi  shunday mehr bilan odamlarga, chehcaklarga , dala-yu dashtlarga, yuksak toglarga oz nurini sochardiki, bolayotgan voqealar ongda emas, tushda  korinayotgandek tuyulardi. Ammo har ikki tarafning jangchilari buni sezishmas, ularning kozi bir-birlaridan uzilmas, qollaridagi qilichu zulinlar tovushi,  kolaridagi gazab, dillaridagi qahr gubori ham osmonni, ham quyoshni tosib olgan edi. Toliqqan otlarning ham, odamlarning ham ongi tushga aylangan. Ular butun dunyoni unutgan, goyo yolgiz olimgina ularga hordiq olish uchun imkon beradigandek.Tuni bilan sovutlar va dubulgalar aks etgan oy nuri sonib, quyoshdan tushgan shuur qip-qizarib oqayotgan daryoda tovlana boshladi. Uning suviga qon qoshildi. U qala turgan qoyadan oqib tushib, olis toglar tarafdan dalalarni yashnatish, odamlar, gullar, bulbullar chanqogini qondirish uchun oqib tushayotgan daryoga borib quyilar, kom-kok daryo bir-ikki farsang davomida bu qonni hazm etolmay qiynalar va oxiri qon rangini ichiga yutib, yana ozining azaliy yolidan olga talpinardi.

Olim topgan jangchilar qiynalmay jon berishar, olim ularga farogatli uyqu bolib tuyular, ular olayapmandeb emas, uyqu bosyapti, - degan xayolda koz yumishardi. Ochiq qolgan kozlarda tip-tiniq osmon bilan bab-baravar kopik sochayotgan otlar, qilich peshlagan suvoriylar, har ikki tomondan uchib kelayotgan novaklaru nayzalar aks etardi.  Bu urush chizgan surat edi.

Tongdan otib qaladagilarning zaiflashgani sezildi. Zero, ular ozlari uchun olimdan boshqa yol yoqligini anglab, matonat bilan jang qilishar, biroq, erigan Temur togi oqimi shiddat bilan toxtashni bilmay,  qala devorlariga urilar, har urilganda yana ham balandlashardi. Oxiri bu oqim devorlardan oshib, qala ichini toldirdi.

 Jang tugadi. Amir Temurga dushman qoshinlari butunlay tor-mor qilinganini aytishdi. Sohibqiron bu xabarni eshitar ekan, boshqa narsani oylardi. U benoqat edi. U ozi kutgan gapni eshitishni intiq kutar, ammo ozi ochiqdan-ochiq sorashga yuragi betlamasdi. Demak, oglim Amir Temur koksi zirqirab ogridi. U qurchilar boshligiga tikilib: Oglimni toping! deb buyurdi.  Ammo qidirishlar bekor ketdi. Oglining na tirigi, na oligi topildi. Amir Temur bu haqda xabar bergan yaqinlariga dargazab tikilar, ularni qayta-qayta qidirishga majbur qilardi.

Jahongir oglini jasur va oktam qilib tarbiyalagan edi. Qilich tutgan qoli baquvvat bolsin deb kecha-kunduz mashq qildirdi, yuragi qorquvni bilmasin deb sher yuragini yedirdi, farosatli bolsin deb kitobga oshna qildi. Yigirmaga chiqqan ogli o n yillab sohibqiron yurishlarida qatnashgan, qilich chopqilashda chiniqqan tajribali jangchilar bahodirlar bilan bir safda turish huquqiga ega boldi.

Amir Temur ichida farzandini qanchalik suymasin, haligacha uning boshini silab erkalamagan. Erkalash  dilni buzadi deb hisoblardi. Ogli ham shu paytgacha otasiga biror marta kulib boqmagan, hamisha kozlarida olov chaqnab turardi. Bu olov osha jang korgan bahodirlar kozlaridagi olovdek sovuq porlamasdi. Bu olov otli va yosh edi. Nahotki shunday ogli dushman qolida xor bolgan bolsa? Nahotki?! Yoq, u ozini xor qilishlariga yol qoymaydi. U yogiy qolida xor bolishdan olimni afzal koradigan yigit. Zero u oglini qalada qoldirib ketar ekan, xayrlashish oldidan, shunday degandi: Saltanatga davogarchilik qilgan har bir kishi saltanat shani va martabasiga loyiq ish tutishi zarur. Mudom yodingda bolsinkim, bu yolda jangga kirib yo zafar quchib golib bolgaysan, yo oldirilgaysan. Olimini boyniga olgan kishigina bu yoldan yurmogi mumkin.

Amir Temur rahmatli otasi, barloslarning ulug amirlaridan biri bolmish Muhammad Taragay uni qanday tarbiyalagan bolsa oglini osha ruhda: beshafqatlik, mardlik va farosatlik, faqat shundan keyingina oqibatlik ruhida voyaga yetkazdi. Oqibat Oqibat, otasining nazarida, yolgiz mehr-shafqatdan, shu bilan birga dilovarligu qattiqqollikdan tugilmogi darkor.  U oqibatning inkori bolmish xiyonatni yomon korardi. Qorqoqlikni kechirsa kechirar. Ammo xiyonatchiga rahmdillik qilishni oylamas, hatto bunday qilishni gunoh deb bilardi. Agar Amir Temur dunyoning tort tomonidagi eng boy olkalarni zabt etib, ularning podshohlarini oziga tobe etgan bolsa, bu sharafga shu dilovarligi va oqibatdorligi, xiyonatga yol qoymagani sababli erishdi.

Amir Temur oglida uch hislat mujassam bolishini istardi. Eng  avvalo, insonparvarlik, song tejamkorlik va nihoyzt bosiqlik. Insonparvar odamgina dovyurak bolmogi mumkin. Tejamkor bolgan odamgina saxiy bolishi mumkin. Bosiq odamgina hukmdor bolishi mumkin. Kimki jasur bolsa-yu, insonparvar bolmasa, tejamkor bolmasa-yu, saxiylik qilsa, dono bolsa-yu bosiqlik qilmasa, unday odam ozi bosh-qosh ishniyzm, oziniyam halok etadi. Kimki, dushmani bilan olishgandayam insonparvarlikni unutmasa, u albatta yengadi. Alloh taolo hamisha unga madad beradi, insonparvarlik unga panoh boladi.

U ogliga mamlakat adolat, urush esa dilovarlik va ayyorlik bilan boshqarilishini, mamlakatda taqiq qancha kop bolsa, avom shuncha qashshoqlanishi mamkinligi, illo erkinlik va adolat bolsa avom, demak mamlakat boy bolishini, qonun va buyruqlar qanchalik kopaysa, adolatsizlik, ogrilik va bebochlik shunchalar kopayishi mumkinligini uqtirdi. Oglim, - deb aytardi rahmatlik otasi, - uzoqni korolmagan hukmdor yaqinidagi balolarga  giriftor boladi. Ammo yaqinni korib ish tutgan hukmdor ham xato yoldadir. Amir Temur otasining bu gapini  ogliga aytar ekan, ozidan qoshib ushbuni uqtirgan edi: Podshohlar hulqi bamisoli shamol, avomniki maysadir. Shamol qay tarafga essa, maysa ham osha tomonga egiladi. Ammo podshoh hech qachon oz qudratining asosi mana sju avom ekanini unutmasligi kerak.

Amir Temur tutab yonayotgan, vayrona qalaga kirmay daryoga yaqin yalanglikda chodir tiktirdi. Sohibqiron ozining oddiq jangchilari libosidan deyarli farq qilmaydigan jangovar libosida, Damashqni olganda qolga kiritgan  oltin chiroqdan osilgan shohchodirda kunduz borkli boshini eggan koyi oglidan darak kutardi.  U kamdan-kam  yolgiz qolar, shu boisdan har gal shu ahvolga tushganda dilini allaqanday anglab bolmas ogriq qisa boshlardi. Hozir ham shu ogriq uygondi-yu, sohibqiron chuqur oh tortdi. U ogriq sababinii bilmas, bu esa ogriqni yoqotish chorasini topishga imkon bermasdi.  Tuni bilan kechgan jang tufayli uyqudan, hordiqdan qolgan jahongir ongida quyuq va horgin bir zulmat paydo bolgan,  ogriq esa mana chu zulumot ichida yonib turgan chiroqdek pirpirab, goh tovlanib turardi. Tosatdan tashqarida shovqin-suron kotarildi-yu, sergak tortdi. Ammo ozini tutib, bu shovqin-suronlardan xayolan uzoqlashish uchun kozini yumdi. Ocha zahoti kechagi tushi ongida yalt etib namoyon boldi. Kumush shula ogushida belanchak chayqalardi.  Bu safar onasi yoq edi. Belanchak  ham bom-bosh edi. Oglim, oglonim deya pichirladi Amir Temur. Ammo tashqaridagi shovqin tobora unga yaqinlashib kelar, ortiq undan qochib bolmasdi

Shu payt shoshilib ichlariga nombardorlardan biri kirdi. Uning yuzida qorquv bor edi.  U gapni qanday boshlahni bilmay Sohibqiron qarshishiga kelib. Tiz chokdi. Amir Temur nega nombardorlaru amirlar har galgidek rasm-rusmga binoan oz munosabatlaridan  kelib chiqqan tartibda kirib kelmaganlari haqida oyladi-yu, huzuridagi nombardor kopchilik aytishga qorqqan gapni unga yetkazishni boyniga olib kirganini angladi.

- Soyla, - dedi sohibqiron.

- Onhazrat, - dedi nombardor, - bir qoshiq qonimdan kechsangiz

- Kechdim, soyla, - dedi Amir Temur.

- Onhazrat, oglingizning na tirigi, na oligi topildi. Qalani elakdan otkazdik, ammo - nombardor jim qildi. Ortada jimlik chokdi. Bu jimlik chozilgan sayin nombardorning qoorquvi oshib borar, bu qorquv yuragidan qon tomirlari orqali vujudiga tarqalib, azoi-badanini shol etganday bolardi.

- Shovqin-suronning sababi nedir? dedi boshini kotarmay Amir Temur.

Qorquv daryosiga chokib borayotgan nombardor birdan hushyor tortib, bor irodasini yigib, taqdir inom qilgan xasga yopishdi:

- Qatl etilgan jiybaxona boshligining otasi sizning huzuringizga kiraman deb shovqin kotardi. Qurchilar uni qol-oyogini boglab, daryoga tashlamoqchi boldilaru bu ishni ixtiyoringizsiz qilishga jurat topolmay toxtadilar.

Mana kim oglimga nima boganini menga aytib beradi?- degan nogahoniy oydan ornidan turib ketgan Amir Temurning vajohatini korib nombardor hayot bilan vidolashish muddati yetganini tushundi. Ammo Sohibqiron unga yaqinlashib, yoqasidan ushlab dast kotardi-yu, qahrli kozlarini tikib, baqirdi:

- Tezroq cholni  huzurimga olib kiring!

Boyagina qorquvdan qol-oyogi boshashgan nombardor hukmdor yoqasini boshatishi bilan shohchodirdan oqday otilib chiqdi. Zum otmay, cholni olib kirdilar. Chol hozirgina arqon siquvidan boshagan qollarini uqalab, qarshisida otirgan Sohibqironga, kozlarini yashirmay, ochiqdan-ochiq razm solardi.  Ular bir-biriga uzoq tikildilar. Allaqachon oz orinlarini egallagan nombardorlaru amirlar bu yogi nima bolarkin? deganday voqealar davomini kutardilar.

- Soyla, kimsan? deb birinchi ogiz ochdi nihoyat Amir Temur.

- Bandaman, - dedi chol unga tik boqqancha.

- Kimning bandasi? deb soradi yana Amir Temur.

- Hukmdorimning, - dedi chol.

- Hukmdoring kim?

- Alloh taolo! dedi chol.

Amir Temur cholning javobiga ichida tahsin oqidi. Bir lahzalik bu savol-javob uni ancha tinchlantirgan edi.

- Ey Alloh bandasi, - deya gap boshladi yana Amir Temur, - mening kimligimni bilasanmi?

- Bilaman. Sen ham Alloh bandasisan! dedi chol.

- Inshoollo, xudoning bandasi Amir Temurman, - dedi Sohibqiron.

- Amir Temurligingni yaxshi bilaman.

Atrofdagilarning butun vujudi quloqqa aylanib, hukmdor bilan chol musohabasini tinglashardi.

- Allohniing mojizasi, Xudovandi karimning marhamatiga erishgan Amir Temurman, - dedi sohibqiron har bir soziga alohida urgu berib.

- Har bir bandaning dunyoga kelishining ozi Alloh mojizasi, Xudovandi karimning marhamatidir, - dedi chol.

Amir Temur rost aytding degandek bosh silkib, cholning sozini maqulladi. Ammo osha zahoti yodiga ogli tushdi-yu, lablari mahkam qisildi.

- Oglimga nima bolganini bilasanmi? deb sekin soradi Sohibqiron. Ammo uning ovozini sukunat quchgan shohchodirda otirgan hamma eshitdi.

- Kecha qalada bir yigitni qatl etdilar. Uning koz-qoshi senikiga oxshardi. Osha yigit oglingvi? dedi chol savolga savol bilan.

- Sen aytgan yigit oglimmi, oglim emasmi, men hali bilmayman. U tirikmi, olikmi, bundan ham bexabarman, - dedi Amir Temur.

- Yigit taxminan yigirma yoshda edi,  - dedi chol.

- Ha, oglim yigirmaga chiqqan edi, - dedi Sohibqiron.

- Uni sening kelishing arafasida tongda qatl etishdi, - dedi chol.

- Osha yigitni qanday oldirishdi, soylab ber, - dedi Amir Temur.

- Uni qala ortasidagi maydonda qatl etishdi. Osha sen mening oglimni qatl etgan supada - Chol bu gapni aytib toxtadi. Amir Temur birdan yolgizlikda qiynab, kopchilik orasida uni tark etadigan ogriq yana dilida uygonganini sezdi. Bu safar ogriq har safargidan kuchlioq edi. U bor irodasini toplab, dilidagi azob yuzida zohir bolmaslik yolini tutdi. Choldan boshqa biror kishi jahonni qorquvda tutgan inson dilida qanday azob uygonganligini sezmadi.

- Tong mahali edi, - deb nihoyat gapini davom etdi chol. Mashriqdan chiqqan quyosh charaqlab tursa-da, hali magrib tomondagi oy botib ulgurmagan edi.

- Uni qanday oldirdilar? deya toqatsizlandi Amir Temur.

- Avval ong qolini yelkasi osha chopdilar

- Ingradimi? deb soradi Amir Temur.

- Yoq, oh degan tovush ham chiqarmadi.

- Mening oglim ekan! Dedi hayajonlangan Amir Temur.

- Keyinkeyin chap qolini chopdiar, - dedi chol.

- Ingradimi?

- Yoq, miq etmay chidadi.

- Mening oglim ekan! dedi Amir Temur.

- Song yigitning ong oyogini chopdilar, - dedi chol, osha dahshatli qatl manzarasini koz ongiga keltirish niyatida kozini yumgancha.

- Ingradimi?

- Yoq. Chidadi, kozudan bir tomchi yosh, bogzidan bir un ham chiqmadi.

- Mening oglim ekan u! dedi Amir Temur.

- Keyin bechoraning chap oyogini chopdilar, - deb hikoyasini davom etdi chol hamon kozini ochmay.

- Ingradimi? deb soradi sohibqiron.

- Yoq ingramadi.

- Mening oglim ekan osha yigit! Mening oglim! dedi Amir Temur kozidagi alam ornini gurur egallab. Keyinchi, keyin?..

- Keyinmi?.. dedi chol mahzun kozlarini ochib, sohibqironga tikilar ekan, - keyin yigitning koksini tars yordilar-da, yuragini uzib oldilar!

- Ingradimi? dedi Amir Temur.

-  Yoq, ingramadi. Faqat - cholning tovushi hayajondan bogilgandek boldi. Faqat yuragini uzib olganlari bilan, Oh! deb yubordi, - chol kozlaridan oqqan yoshlarni gulxan qoraytirgan yengi bilan artar ekan.

- Yoq, u mening oglim emas ekan! deb yubordi cholning songgi sozini eshitib ornidan turib ketgan Amir Temur.

Davradagilar Sohibqiron sozini eshitib, bir qalqib ketdilar. Amir Temur ularning har birining koziga tikilmoqchi bolgandek, davradagilarga bir boshdan tikildi va oziga boqib turgan cholga navbat yetganda yana takrorkadi:

- Yoq, u yigit mening oglim emas!

Shu gapni aytishi bilan sohibqironning koz ongini bir zum kumush yogdu tosdi. Kumush yogdu aro chayqalgan belanchakni kordi. Biroq, belanchak bosh edi. Oglim! deya tovushsiz ortandi jahongir

Sohibqiron qalani buzib tashlashni, cholga bolsa nima tilasa oshani berib, ozi xohlagan manziliga yetkazib qoyishni buyurdi. Osha zahoti uning amri bajo keltirildi. Temir togi erib, yana  qala tomonga oqdi va bir pasda qaladan nom-nishon qolmadi. Ertasi kuni bu simobiy oqim daryo yoqalab magrib tomonga oqdi. Nimalumlikdan sarosimada qolib oromni unutgan olisdagi shaharu qishloqlar bu temir oqim ularning qay birlari tomon burilishini bilmay, vahima bilan kotardilar. Nomalumlik sarhadi kamaygan sayin bu temir oqim ularga shunchalik yaqinroq kelardi. Bu temir oqim chetlab otgan qishloqlaru kentlarda bir pasda talvasa ornini farogat, qorquv ornini xotirjamlik egallardi. Kelinchaklar yigishtirilgan belanchaklarini yana daraxtga ilardilar, yana alla aytib bolalarini uxlatib, dalaga hosil yigish bilan ovora erlari uchun ovqat tayyorlashga urinishar,  ayrim uddaburonlari shu orada osma ezib, qoshlariga surish uchun ham vat topardilar.

Chol esa Sohibqirondan hech nima soramadi. U devorlari buzilib, yer bilan tekislangan qala atrofini tark etmadi.Bir necha kundan song Amir Temur tosatdan cholni eslab, surishtirdi. Unga cholning qala yonida qolganini aytdilar. Sohibqiron qoshindan bir guruh ajratib, cholni oz huzurifa olib kelishlarini buyurdi. Guruh bir necha kun yol bosib, manzilga yetib keldilaru chor-atrofni qidirib cholni topolmadilar. Jangchilar chol daryo sohilida yangi paydo bolgan qabrda komilganidan bexabar edilar. Uni komgan podachilar esa sharqdagi tog qoyalaridan pastga olib tushgan podalarini haydab allaqachonlar olislab ketgan, ular cholning Amir Temur va uning ogli haqidagi mahzun hikoyasini allaqachonlar afsona qilib aytib borardilar

Afsona mana shu yerda yakunlanadi. 

Vassalom.1990

: . on-line.

 GreyLib  UZTRANSLATIONS  Uztranslations UzTranslations -
Rambler's Top100
Хостинг от uCoz